Πρώτη σελίδα

Συνέντευξη του ζωγράφου κ. Γιώργου Σταθόπουλου στην Πρώτη Σελίδα

Πώς αντιλαμβάνεστε την τέχνη; Είναι κάτι προσωπικό ή ισχύουν κάποιοι γενικοί κανόνες;

Η τέχνη ξεκινάει από μια προσωπική υπόθεση, όλοι οι καλλιτέχνες έχουν την προσωπική τους αγωνία να φτιάξουν κάτι είτε με τα χέρια τους είτε με το μυαλό τους. Εφόσον γίνει αυτό, η αγωνία του καλλιτέχνη είναι το αν και κατά πόσο μπορεί να επικοινωνήσει με τον κόσμο. Αν ήταν μόνος του στον πλανήτη, δε θα υπήρχε λόγος ούτε να ζωγραφίσει ούτε να γράψει τραγούδια ή ποιήματα. Αυτά πηγάζουν από την αγωνία του καλλιτέχνη να επικοινωνήσει με τον κόσμο. Είναι μια βαθύτερη αγωνία επικοινωνίας. Είναι κάτι το μαγικό να μπορέσει ο καλλιτέχνης να αρέσει και να επικοινωνήσει με τον κόσμο μέσω της τέχνης.

Η μετατροπή ενός αντικειμένου χρήσεως, ενός τσουκαλιού για παράδειγμα, σε αισθητικό αντικείμενο πώς γίνεται;

Όταν αγαπάς τη δουλειά που κάνεις, προσπαθείς να κάνεις ό,τι καλύτερο μπορείς, έχεις την αγωνία να κάνεις κάτι το οποίο να αρέσει στον κόσμο. Είναι, ας πούμε, ένας σεβασμός προς το συνάνθρωπό σου. Αλλά επειδή δεν υπάρχει κοινός μύθος, δεν είναι η αισθητική κοινή για όλους μας, μπορεί κάτι που εγώ θεωρώ ωραίο, για τους υπόλοιπους να είναι κάτι γελοίο. Ο καλλιτέχνης κάνει ένα χρηστικό αντικείμενο όμορφο, το διακοσμεί με σχέδια και χρώματα. Στην αρχαία Ελλάδα και σε όλους τους πολιτισμούς ίσχυε αυτό. Άμα παρατηρήσει κανείς τα χρηστικά αντικείμενα, θα δει ότι είναι αριστουργήματα. Είναι αντικείμενα που μας συνοδεύουν στην καθημερινότητά μας, για ποιο λόγο να μην είναι ωραία; Ακόμα και στα αυτοκίνητα, για παράδειγμα, συμβαίνει το ίδιο πράγμα. Είναι θέμα αισθητικής.

Υπάρχει τέχνη χωρίς συναίσθημα;

Τεχνική ναι, άλλα στην τέχνη πρέπει να αγαπάς αυτό που κάνεις, ώστε να περάσεις και ένα κομμάτι της ψυχής σου σε αυτό. Ακόμα και τα βιομηχανικά προϊόντα που πιστεύουμε ότι είναι ψυχρά, στην πραγματικότητα δεν είναι. Είναι καταπληκτικά. Αν δούμε τα αεροπλάνα, για παράδειγμα, είναι αριστουργήματα. Δεν ξέρω τελικά αν σταματά η τέχνη σε ένα τελάρο ζωγραφικής ή αν επεκτείνεται σε όλους τους τομείς. Όλοι μας έχουμε μια εικαστική παιδεία που προέρχεται από αυτά που βλέπουμε κάθε μέρα, από τα βιώματα και την παράδοση. Καλλιεργείται μέσα μας μια αισθητική και αυτή η αισθητική είναι εικαστική. Αυτό φαίνεται ακόμα και από τις χρωματικές επιλογές των ενδυμάτων μας. Παντού υπάρχει.

Ποιος πιστεύετε ότι είναι ο ορισμός της τέχνης στη σύγχρονη κοινωνία, αν υπάρχει;

Δε μπορώ να δώσω ορισμό, αλλά η τέχνη πάντα υπήρχε και πάντα θα υπάρχει. Και στην εποχή μας είναι πολύ πιο διαδεδομένη, γιατί έχει περάσει και στα σπίτια φτωχών ανθρώπων. Όλοι έχουν τη δυνατότητα και το δικαίωμα να αποκτήσουν ένα έργο τέχνης. Δηλαδή, με ελάχιστα χρήματα αγοράζουμε ένα cd και ακούμε όπερα. Η όπερα πριν από εκατό χρόνια ήταν για τους λίγους. Και αυτό ισχύει και στη ζωγραφική ακόμη και αν το έργο απεικονίζεται μέσω μιας αφίσας.

Η τέχνη είναι και ένα σύστημα επικοινωνίας; Tο σύστημα αυτό εμπεριέχει το χαρακτήρα επίδειξης;

Όπως ανέφερα ήδη, η αγωνία του καλλιτέχνη είναι η επικοινωνία με τον κόσμο. Ένας πραγματικός καλλιτέχνης επιδεικνύει το έργο του, όχι τον εαυτό του. Επιπλέον, είναι μεγάλη η αγωνία για τον αν θα αρέσει ή όχι το αποτέλεσμα. Η ανάδειξη της τέχνης γίνεται από τον κόσμο, ο κόσμος δοξάζει τον καλλιτέχνη. Βέβαια, ένα έργο που δεν αρέσει στην παρούσα εποχή, μπορεί να έχει απήχηση σε κάποια άλλη εποχή. Δε μπορούμε να είμαστε απόλυτοι, γιατί ίσως και να μην καταλαβαίνουμε το έργο ή το μήνυμα που θέλει να περάσει. Ο Καβάφης, για παράδειγμα, δοξάστηκε μετά θάνατο. Τους ιμπρεσιονιστές δεν τους αναγνώριζε ούτε η Ευρώπη και τώρα είναι οι μεγαλύτεροι ζωγράφοι που έχει να επιδείξει. Είναι ένα μυστήριο η τέχνη.

Πιστεύετε ότι ο «εκδημοκρατισμός» του χρήματος, αλλά και ο «εκδημοκρατισμός» της πολυτέλειας, τα τελευταία χρόνια οδήγησαν σε μια κοινωνία αισθητικά ανώτερη ή το αντίθετο;

Δε μπορώ να πω αν είναι ανώτερη ή όχι, αλλά στην εποχή μας επικρατεί μια σύγχυση. Για παράδειγμα, στο Βυζάντιο ζωγράφιζαν όλοι την Παναγία με τη βυζαντινή τεχνοτροπία. Στην αναγέννηση ίσχυε το ίδιο, όλοι οι ζωγράφοι χρησιμοποιούσαν μια κοινή τεχνοτροπία. Έτσι φαινόταν ποιος έκανε καλύτερα τη δουλειά του. Υπήρχε κοινός μύθος. Στην αρχαία Ελλάδα, για παράδειγμα, αγαπούσαν το ωραίο, το ωραίο ήταν το ιδανικό και δημιουργούσαν την τέχνη μέσα από αυτή τη λογική. Σήμερα, ο κάθε καλλιτέχνης έχει τα προσωπικά του κίνητρα. Για παράδειγμα, στη ζωγραφική υπάρχουν πολλά κινήματα. Ό,τι κι αν κάνει κάποιος, πρέπει να επιδιώκει να το κάνει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

Πώς ο σνομπισμός, ο νεοπλουτισμός, αλλά και η μόδα, εισάγονται στην τέχνη ή σε αυτό που έχουμε μάθει να αντιλαμβανόμαστε ως τέχνη;

Η τέχνη είναι αυτή που επηρεάζει την κοινωνία. Οι εποχές αλλάζουν, το ποτάμι δε γυρίζει πίσω και η εξέλιξη συνεχίζεται. Ο άνθρωπος εξελίσσεται και οι συνήθειες αλλάζουν -αλλάζει αυτό που αποκαλούμε μόδα, αλλάζουν τα ακούσματα, αλλάζει η διατροφή, αλλάζουν τα πάντα. Δεν υπάρχει σνομπισμός σε ένα συγκεκριμένο πράγμα, η μόδα δε διαμορφώνεται μόνη της, εμείς δημιουργούμε την αισθητική του κόσμου και οι τάσεις ακολουθούν. Άλλοι επηρεάζονται, άλλοι όχι.

Αυτό που ονομάζουμε κοινώς γούστο προϋποθέτει έμφυτη ικανότητα ή είναι προϊόν αγωγής και παιδείας;

Όλα μαζί συμβάλλουν. Πρέπει να έχεις την ικανότητα, αλλά όλα προδιαθέτουν δουλειά και προσπάθεια. Ένας νέος ο οποίος έχει τις κατάλληλες προδιαγραφές -ύψος, μυϊκή δύναμη- αν δεν ασκηθεί και δε χρησιμοποιήσει το μυαλό του, δε μπορεί να γίνει ένας καλός μπασκετμπολίστας ή αθλητής. Πρέπει να είσαι και από τη φύση λίγο προικισμένος, αλλά αυτό δεν αρκεί, χρειάζεται πολλή δουλειά. Πρέπει κανείς να θέλει να πειθαρχήσει και να δουλέψει σκληρά. Όσοι έχουν κουράγιο και αγαπάνε αυτό που κάνουν, πετυχαίνουν το στόχο τους.

Το κιτς στην τέχνη, για να υπάρχει και να θριαμβεύει, προϋποθέτει κοινωνική κινητικότητα;

Αν κάτι είναι αντιαισθητικό, ο κόσμος θα το απορρίψει. Μπορεί, όμως, να αρέσει έστω και σε μερικά άτομα. Δε μπορούμε να αποκλείσουμε κάτι. Είναι υποκειμενικές οι επιλογές των ανθρώπων. Όλοι κάπου απευθύνονται. Είναι φασιστικό να αποκλείουμε κάποιον ή κάτι. Σήμερα δεν υπάρχει κοινός μύθος, κοινό κριτήριο. Όταν οι ζωγράφοι χρησιμοποιούσαν την ίδια τεχνοτροπία, υπήρχαν κριτήρια. Σήμερα υπάρχουν χίλια ρεύματα στην τέχνη. O καθένας ακολουθεί αυτό που ταιριάζει καλύτερα στον ίδιο και εκφράζεται μέσα από αυτό. Δεν υπάρχουν κριτήρια σήμερα βάσει των οποίων μπορούμε να χαρακτηρίσουμε κάτι ως κιτς ή ως αριστούργημα. Σε μια έκθεση ζωγραφικής στην οποία θα παρευρεθούν εκατό άτομα, θα ακουστούν εκατό διαφορετικές απόψεις.

Ο Μίλερ χωρίζει τους θεατές σε δύο κατηγορίες, τους «συμπαίζοντες» και τους «θεατές». Σε μια κοινωνία παγκοσμιοποιημένη, όπως η σημερινή, με την οικονομική κρίση να έχει πάρει τις γνωστές διαστάσεις, οι πολίτες είμαστε «συμπαίζοντες» ή «θεατές»;

Στο λαό αυτό, το φτωχό λαό, στην άκρη της Ευρώπης, έχουν γίνει θαύματα. Από εδώ βγαίνουν και σημαντικοί άνθρωποι και άθλιοι άνθρωποι. Σε όλους τους λαούς υπάρχουν σπουδαίοι άνθρωποι που συμβάλλουν στην εξέλιξη. Και σήμερα η Ελλάδα έχει σημαντικούς καλλιτέχνες, μουσικούς και τραγουδιστές που έχουν απήχηση σε όλο τον κόσμο. Η Ελλάδα είναι μια προδομένη χώρα. Δεν είχε σημαντικούς πολιτικούς τα τελευταία χρόνια στους οποίους να μπορεί να πιστέψει ο λαός και σ’ αυτό οφείλεται η εικόνα της. Δεν τα καταφέρνουν και ισχυρίζονται ότι φταίει η κρίση. Υπάρχουν άλλοι λαοί που δεν έχουν να φάνε. Εμείς τουλάχιστον τρώμε ακόμα. Αν, όμως, αυτό αύριο αλλάξει, δε θα φταίει ο Έλληνας. Την ευθύνη την έχουν αυτοί που έχουν την εξουσία. Το βάρος, όμως, το ρίχνουν στους πολίτες. Η ευθύνη είναι στα χέρια αυτών που κυβερνούν αυτήν τη χώρα. Αν όσοι έχουν την εξουσία ήταν σοφοί, θα προέτρεπαν και το λαό να γίνει πιο σοφός και να παράγει έργο. Επιπλέον, οι Έλληνες στην πλειονότητά τους δε σέβονται. Δύο απλά παραδείγματα είναι το γεγονός ότι δεν πετάνε τα σκουπίδια στον κάδο και ο απαράδεκτος τρόπος με τον οποίο οδηγούν. Η Ελλάδα προχωράει λόγω κάποιων εξαιρέσεων και όχι λόγω του γενικού κανόνα.

Πιστεύετε ότι η πολιτική ως διαδικασία αισθητικής, αλλά και ως διαδικασία ουσίας, είναι αρωγός στα πολλαπλά προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα ο πολίτης; Κι αν όχι, τι απαιτείται να αλλάξει;

Αν υπήρχαν ανοιχτόμυαλοι άνθρωποι στην ηγεσία του τόπου, που να παρακολουθούν την πορεία των γεγονότων και τα δεδομένα της εποχής, τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά. Έχουμε χαλαρώσει και δε βλέπουμε τι γίνεται στην πραγματικότητα.

Αν σας ζητούσα να μου αναφέρετε έναν παράγοντα που θα μπορούσε να συμβάλλει σε αυτή την κατεύθυνση, ποιος θα ήταν;

Η φτώχια. Αν πτώχευε ο τόπος, ο κόσμος θα έβρισκε την ισορροπία του. Η φτώχια συγκρατούσε τις αξίες και τον πολιτισμό. Ο πλούτος που ήρθε στην Ελλάδα χωρίς να της ανήκει, αφού ζούμε με δανεικά εδώ και σαράντα χρόνια, έφερε μια έπαρση και μια χυδαιότητα στους ανθρώπους και πρώτα απ’ όλα στους πολιτικούς οι οποίοι κυκλοφορούν με πανάκριβα αυτοκίνητα και αποκτούν μεγάλες περιουσίες. Ο κόσμος τα βλέπει αυτά. Δε μας ανήκουν πολλά από αυτά που έχουμε. Με δανεικά ζει η Ελλάδα. Την παρακμή τη ζούμε, αλλά θα τη βιώσουμε σε όλο της το μεγαλείο σύντομα. Αν έρθει ολοκληρωτικά η καταστροφή, ίσως ξεκινήσουν όλα από την αρχή, με άλλες αξίες.

Αισθάνεστε ότι οι δράσεις και οι πρωτοβουλίες που αναλαμβάνονται από πολιτικά κόμματα και φορείς σε εσωτερικό, αλλά και διεθνές, επίπεδο, έχουν μια κατεύθυνση μετακίνησης στη βάση πιο συντηρητικών θέσεων. Και πώς θα προσδιορίζατε τη συντήρηση σε μια σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη κοινότητα;

Τα κόμματα λειτουργούν σαν εταιρείες που θέλουν να διατηρήσουν την πελατεία τους. Με λίγες ψήφους μπαίνει κανείς στη Βουλή και αυτό το πληρώνουμε όλοι μας. Τα κόμματα εισπράττουν εκατομμύρια κάθε χρόνο, εφόσον μπουν στη Βουλή, και αναρωτιόμαστε μετά γιατί είμαστε φτωχή χώρα. Τα μικρά κόμματα λένε ψέματα στους πολίτες, ώστε να κερδίσουν ψήφους. Δε φέρει καμία ευθύνη ένα μικρό κόμμα από το να ισχυρίζονται ότι θα αυξηθούν, για παράδειγμα, οι συντάξεις. Όταν ο κόσμος τα ακούει αυτά, πείθεται ότι αυτοί πραγματικά σκέφτονται τις ανάγκες του. Πώς, όμως, θα πραγματοποιηθεί κάτι τέτοιο, όταν η Ελλάδα δανείζεται για να πληρώσει τις συντάξεις. Τα συντηρητικά κόμματα και κάποια στιγμή τα ολοκληρωτικά καθεστώτα θα επικρατήσουν σε όλο τον κόσμο. Αυτό θα συμβεί, επειδή έρχονται πολύ άσχημες μέρες. Δεν εύχομαι να γίνει κάτι τέτοιο.